افسانه ده ده قور قود

کتاب ده ده قورقود که داستانهای داستان های حماسی تر کان اوغوز را بازگو میکند، یکی از قدیمی ترین آثار ادبیات شفافی است و بطوریکه اغلب دانشمندان معتقدنا، همچنانکه از متن کتاب هم بر می آید مهمترین وقاع تاریخی این داستانها در آذربایجان و در قسمت شرقی آنا طولی رخ داده منتها ریشه آنها تا آسیای میانه میرسد  و در آن از قهرمانی ها و ویرگی های قومی و قبیله ای مردم این سرزمین سخن رفته است.

این کتاب  بدان جهت حائز اهمیت است که بر اساس ادعاهای پان آریا ییها، ترکها در سده های اخیر وارد آذر بایجان شده اند ولی کتاب ده ده قورقود که قدمت مکتوبی آن به تقریبا هزار سال و قدمت شفافی داستانهای آن به هزاره های قبل از میلاد میرسد قدمت ترکان را در منطقه ثابت میکند. دده قورقود خود یک اوزان است که قو پوز در دست دارد و پس از پیروزی قهرمان داستان در مجلس حاضر می شود برایش سوی ( soy ‏)  می سر اید و بوی ( boy ‏) می خواند.

کتاب دده قورقود که از شاهکار های ادبی-فولکوریک جهانی است،از یک مقدمه و 12‏داستان تشکیل شده است.داستانها به نثر و نظم نوشته شده است و در خلال آنها آنوع مختلف آثار ادبی شفافی مانند بایاتی،نغمه،ضرب المثل و حتی مرثیه دیده میشود.

اثری حماسی است و هر کدام از داستانها درباره دلا وریها و ماجرا های دل انگیر یکی از قهرمانها ساخته شده است.معهذا هر 12 ‏داستان با یکدیگر نیز ارتباط دارند.در این داستانها جسارت و مردانگی و قهر مانیها و عادات و معیشت و عقاید تر کان اغوز شرح داده شده و وطن خواهی و مهمان دوستی و محبت مادر و فرزند و حرمت زنان و خصلتهای انسانی ستوده شده است.داستانها از متنهای منثور و منظوم تشکیل شده و نثر داستانها ساده و به زبان مردم است.اشعار داستانها در حدود دو هزار بیت است و سی در صد کتاب را تشکیل میدهد.این اشعار را اوزانها (شعرای خلق که امروز به انها عاشیق میگویند)سروده و همراه ساز آنها( قوپوز) با اهنگهای آذری خوانده میشود. و قسمت نثر و شعر داستانها به دنبال یکدیگر میایند.این داستانها مانند آئینه ای تمام نما فرهنگ عامیانه یا فولکلور این اقوام را در طول تاریخ نشان میدهد. مقدمه کتاب بعدا و به قلم گرد آورنده داستانها نوشته شده و نثر آن با متن داستانها متفاوت است.

‏ از نظر خصوصیات زبانی مربوط به زمانی است که هنوز ترکی آذر بایجانی از ترکی آنا طولی جدا نشده بود.یعنی،همانطور که در مقدمه کتاب ذکر شده به لهجه اغوز نوشته شده است(کتاب دده قورقود محلی السان طایفه اغوزان)معهذا بیشتر ویژگیهای ترکی آذری در مرحله تشکیل را در خود حفظ کرده است.اسامی جاهائیکه بعنوان محل وقوع حوادث و داستانها آمده (گنجه،بزدعه،قلعه البجنه،گویجه گولی یا دریاچه گویجه،درشام و دربند) مربوط به آذربایجان است ولی از شهر های شرقی آنا طولی (طرابزون،بایبورد و ماردین) هم بنام شهر های همسایه کافر یاد شده که میتواند درباره تاریخ وقوع حوادث نیز اطلاعات تقریبی بما بدهد.با این ترتیب این وقاع مربوط به زمانی است که هنوز این شهرها از طرف ترکان سلجوقی (اغوزها) فتح نشده و سکنه شان بدین اسلام درنیامده بودند،یعنی قرن 12 ‏میلادی و یاقبل از آن. به نظر پر وفسور و.و.بارتولد مستشرق معروف روسی که عمری را در تحقیق دده قورقود گذرانیده و همچنین پر وفسور م.ارگین استاد ادبیات ترکی دانشگاه استانبول ،حوادث اصلی داستانها در آذربایجان رخ داده است .

دده قورقود به این کتاب به نام اوست و در همه داستانها حاضر بوده و در آخر هر داستان وارد صحنه میشود و داستان را با سخنان نغز و پند آمیز خود به پایان میرساند. یکی از اوزان ها و در عین حال ریشی سفید و دانا و مصلحت اندیشی قبیله اغوز است.دیتس ، دانشمند آلمانی ، ترجمه داستان تپه گوز (هیولای یک چشم)را به آلمانی منتشر ساخته و آن را با اودیسه هومر مقایسه کرده و نظر داده است که هومر در سرودن اودیسه از این داستان کهن که بعدها در بخشی از کتاب دده قورقود جای گرفته بهره جسته یا دست کم از مضمون آن باخبر بوده است.در داستانهای دده قورقود زنان منزلتی بالا و همطراز با مردان دارند .

‏دراین داستانها خانواده تک زوجی(مونوگام) است و یکی از راه و رسم انتخاب همسر هماورد بودن دختر و پسر در اسب سواری و تیر اندازی و شمشیر زنی و کشتی و جنگاوری است.از نظر دستوری دده قورقود در حدود 90 ‏درصد با زبان معاصر  ترکی آذری مطابقت مینماید.در ضمایر و قیود و حروف ربط در طول هشتصد سال سیر تکاملی ،بعضی تغییرات پدید آمده است،بعضیها متروک و بعضیها هم هنوز عینا بکار میرود.مثلا  (بن)   ‏به  (من)   ‏،  ( ‏قا نقو)   ‏به (هانگی ) ، (قا چان) به (هاچان) ، (اول و شول) به ) او)   (اغلب این واژه ها تا اواخی قرن 18 ‏نیز در آثار شعرا بکار میرفت.) )بیرله)  به (ایله) ، (کیبی) به (کیمی) و (آوه ت) تبدیل به بلی (عربی) شده است .

‏از نظر لغوی نیز کم وبیشی تفاوتها یی با زبان معاصر در آن دیده میشود.لغات خارجی هم بسیار کم دارد مثلا در تمام کتاب 350 ‏کلمه عربی و 136 ‏کلمه فارسی هست که اغلب اصطلاحهای مذهبی و جنگی است.کلمات ترکی یا عینا در زبان امروزی بکار میرود ،یا تغییراتی در آنها رخ داده، و یا اینکه بکلی متروک شده اند.در دده قورقود کلمات مترادف زیاد، و اغلب با هم بکار رفته است.در بعضی جاها کلمات مترادف هردو ترکی ولی مربوط به لهجه های مختلف است.مانند(ائت،قیل-بکن)  و)دئه،سؤیله،آییت،دگیل-بگو)  و )اسن،ساغ-سالم)  (قیزیل،آلتون-طلا) و ‏(گئتمک،وارماق-رفتن) ‏و  ‏(اگیت،آلپ،جلاسون،آره ن،اؤوره ن-قهرمان)   ‏و  (‏یاقشی،یاخشی،ائیو،یبک-خوب) و (توی،دوگون-عروسی)   ‏و نظایر اینها.در برخی موارد یکی از کلمات مترادف ترکی و دیگری عربی یا فارسی است که با هم بکار رفته اند مانند:آغیر و عزیز، یازی و یابان، اوچماق و بهشت، ایاق و صراحی ، ساواش و جنگ ، تانری و الله، و نظایر اینها. این قبیل کلمات نشان میدهد که اولا زبان دده قورقود زبان خالص قبیله اغوز نیست بلکه آمیخته ای از زبانهای قبایل اغوز و قبچاق و تر کان شرقی است،یعنی زبان ترکی آذری در مرحله تشکیل است و بکار بردن کلمات عربی و فارسی با کلمات مترادف ترکی نشانگر آن است که در این دوره کلمات عربی و فارسی تازه وارد زبان مردم شده و هنوز برای همه قابل فهم نبوده و لذا همراه با کلمات هم معنای ترکی بکار رفته است.این قبیل کلمات که بیشتر از راه نفوذ دولتی و مذهبی و عرفان و ادبیات وارد ترکی شده بعد از مدتها جای کلمات ترکی را گرفته و در دوره های بعدی مستقلا بکار رفته است